Zoeken

Doorzoek de hele website naar monumenten, activiteiten, winkels, agenda-items of andere interessante pagina's.

Huize Scherpenzeel en park

Huize Scherpenzeel en park

Een statig decor

Ervaar het verhaal

Tijdens Open Monumentendag, zaterdag 11 september 2021, worden er rondleidingen gegeven door Huize Scherpenzeel. Op een bord vóór het Huis kunt u zien hoe laat deze rondleidingen starten.

De eerste vermelding van een ‘’Huys te Scarpenzele’’ dateert van 13 juni 1370. De Hertog van Gelre geeft aan Jan (Johan) van Scherpenzeel het Huis met aangrenzend land in leen.

Als ridder en man van aanzien noemt Jan zich ‘’Heer van Scherpenzeel’’. Het Huis zelf bestaat in die tijd uit een donjon, een woontoren. Een donjon was aanvankelijk een zelfstandig bouwwerk, in de loop der tijd worden rond een donjon andere gebouwen opgetrokken. Zo ontwikkelde zich een kasteel. Het is in de middeleeuwen zeer gebruikelijk dat de heer niet in zijn versterkte huis woont, maar in een erbij gelegen hof­stede. Gewoonlijk lag bij een versterkt huis een boerderij, stallen en schuren e.d. Dit landbouwbedrijf dient als basis voor het dagelijks onderhoud en bestaan en was van het allergrootste belang. In tijden van nood en oorlog dient het versterkte huis als toevluchtsoord voor de heer en zijn familie, maar ook voor zijn onderzaten en omwonenden, de dorpelingen.

Artist impression hoe de donjon er in de 14e eeuw uitgezien kan hebben. (door: mevr. Th. Kloosterman)

De eerste afbeelding
De oudst bekende gelijkende afbeelding van het Huys te Scherpenzeel is te vinden op een kaart dd 21 januari 1641 en getekend door de landmeter J. van Diepenem.

Bijgaande afbeelding is een sterke vergroting van een detail van deze kaart. Te zien is dat het Huis bestaat uit een woontoren (de donjon) en een aange-bouwd zaalhuis (later verlengd met een woonblok). Huis Scherpenzeel is omgeven door een gracht en er staat een boerenhoeve en een soort poort-gebouwtje. Zuidelijk van het Huis bevindt zich een boomgaard en de weg naar Lambalgen.

Van Woontoren tot Woonhuis                                                                              
Langzaam aan verandert de woontoren meer en meer tot een woonhuis. Nadat in 1636 de laatste Heer van Scherpenzeel (Willem) is overleden komt het Huis in handen van het geslacht Westerholt. Een halfzuster van Willem: Aleyd, Vrouwe van Scherpenzeel, is getrouwd met Hendrik van Westerholt. Tot aan 1793 zal de Heerlijkheid Scherpenzeel eigendom van het geslacht Van Westerholt blijven en zij hebben het bezit stevig uitgebreid. Niet alleen met grondgebied, waaronder ook grote delen van het dorp, maar ook het Huis zelf wordt uitgebreid.

Op de bekende tekening van Jan de Beijer van 22 september 1749 is te zien dat de oude woontoren helemaal is ingebouwd. Op de tekening is in de muurankers het jaartal 1652 te zien. In dit jaar hebben Aleyd van Scherpenzeel en Hendrik van Westerholt aan beide zijden van de toren woonvleugels laten bouwen. Het middeleeuws aandoende, kasteelachtige gebouw veranderde hierdoor geheel van aanzien. Plotseling is er sprake van een deftig uitziend landhuis. Het Huis te Scherpenzeel wordt voortaan Huize Scherpenzeel genoemd.

De verbouwing van 1800
In 1793 zal het landgoed Scherpenzeel voor het eerst worden verkocht: aan Mr. Johannes Bastiaan van Naamen. Vermoedelijk is er wat achterstallig onderhoud geweest: de laatste serieuze verbouwing is dan al meer dan anderhalve eeuw geleden!  De Heer van Naamen heeft dan ook serieuze verbouwingsplannen. Door deze verbouwing van omstreeks 1800 wordt het aanzien van het Huis sterk veranderd. Voorheen had het Huis nog een riddermatig aanzien, maar door het verwijderen van o.a. de arkeltorentjes op de oude Donjon en de strakke bepleistering in classicistische stijl komt er een deftig herenhuis voor in de plaats.

De verbouwing door S.A. van Lunteren                                                                         
In 1854 erft kleindochter Benudina Maria van Naamen het landgoed van J.B. van Naamen. Benudina Maria is dan getrouwd met Mr. Herman van Royaards. Zij besluiten wederom tot een uitgebreide verbouwing en geven hiertoe opdracht aan de bekende architect Samuel Adrianus van Lunteren. Huize Scherpenzeel wordt verbouwd in Neo-gotische stijl voorzien van decoratieve Neo-Tudor-elementen. Juist door deze verbouwing krijgt het Huis weer een meer kasteelachtig aanzien.

De laatste bewoners
Anton van Royaards erft het Huis in 1898 en is met zijn vrouw Margaretha Maria Backer de laatste bewoners van Huize Scherpenzeel. Anton wordt in 1900 burgemeester van het dorp Scherpenzeel. Uit het eerste kwart van de 20e eeuw zijn veel foto’s van Huize Scherpenzeel bewaard gebleven. Anton Royaards overlijdt in 1932. Zijn vrouw Margaretha Backer overlijdt in 1956 en daarna is het Huis niet meer bewoond geweest.

Van woonhuis tot gemeentehuis
Nadat de laatste bewoners vertrokken zijn begint het Huis te vervallen, maar in 1975 besluit de gemeente tot de aankoop van Huize Scherpenzeel. Na een grondige restauratie in de eerste helft van de jaren ’80 dient het Huis tot 2005 als gemeentehuis. Vanaf 2007 is het Huis in erfpacht uitgegeven aan de Stichting Geldersch Landschap en Kasteelen. Sinds die tijd wordt Huize Scherpenzeel verhuurd aan de eigenaar van de Hotel-restaurant De Witte Holevoet. Op de 1e verdieping zetelt de Academie voor Psychodynamica.

Meer lezen?

Meer over Huize Scherpenzeel

Huis Scherpenzeel is een huis in het dorp Scherpenzeel, in de Nederlandse provincie Gelderland. Het maakte tot 1975 deel uit van het Landgoed Scherpenzeel en ligt in het zuiden van de Gelderse Vallei, op de grens met de provincie Utrecht.

In de 14e eeuw stond op de plaats van het huidige Huis Scherpenzeel al een versterkt huis. Dat was eigendom van de familie Van Scherpenzeel. Na 1636 waren respectievelijk de families Westerholt, Van Naamen en Royaards eigenaar.

Halverwege de 19e eeuw kreeg het huis zijn huidige vorm: een niet al te groot, symmetrisch en sierlijk geheel: voor- en achtergevel hebben enkele kolommen, gedekt met tinnen; de zijgevels hebben elk twee trapgevels.

Huize-scherpenzeel

Het park

Tijdens Open Monumentendag, zaterdag 11 september 2021, is het Park (zoals altijd) niet  alleen geopend voor publiek, maar vinden er tussen 10.00 en 16.00 uur ook rondleidingen plaats door mevr. M. Daniëls. Op die dag kunt u zich melden bij het Koetshuis, waar de rondleidingen starten.

Geschiedenis
Park Scherpenzeel is al in 1859 ontworpen door de architect Samuel van Lunteren en als onderdeel van een compleet ensemble met Huize Scherpenzeel, het Koetshuis en de (verdwenen) Orangerie. Het park is ca zeven hectare groot en heeft een gebogen vorm met een uitloper naar de zuidzijde.

Afbeelding: ontwerptekening 1859 van architect Van Lunteren.

Het huidige park met zijn landschappelijke aanleg, open grasvelden, boom- en bospartijen, serpentinevijvers, kronkelige paden en zichtassen is vrijwel volgens het bewaard gebleven ontwerpplan van Van Lunteren uitgevoerd. De vroegere grachten zijn daartoe vergraven. Er hebben zich geen grote wijzigingen voorgedaan en het is daarmee een bijzonder gaaf bewaard gebleven 19de-eeuws landschapspark.

De afrastering van het Park bestaat uit eenvoudige spijlenhekwerken. Er waren oorspronkelijk zes toegangen, nu nog vijf.

Afbeelding: hekwerk van de ingang van het Park aan de zijde Burg. Royaardslaan.

Het park kent enkele duidelijk herkenbare en functionele zichtassen. Vanuit het huis zijn er twee assen naar de Burgemeester Royaardslaan, twee naar de oostzijde en één naar de zuidzijde. De laan die vanaf het poorthuis richting huis Scherpenzeel loopt, dateert al van de 17de eeuw. Het padenstelsel wordt gekenmerkt door de hoofdtoegang vanaf de Burgemeester Royaardslaan, een gebogen pad, met klinkers; enkele halfverharde wandelpaden ten oosten van het huis en kleinere paden tussen de open ruimten. In het ontwerp spelen de vijvers een belangrijke rol, namelijk de waterpartij (voormalige gracht) om het huis heen, de serpentinevijver ten westen van het huis en een langgerekte waterpartij langs de Burgemeester Royaardslaan. In het park zijn nog de resten (fundamenten) van een ijskelder ten oosten van het huis te zien. De slingerende paden buiten de buitenplaats zijn ook naar ontwerp van Van Lunteren, waardoor het landgoed en de buitenplaats fraai in elkaar overvloeien.

Het Park is altijd al het middelpunt geweest voor festiviteiten. Zo zijn in 1913 in het Park de onafhankelijk-heidsfeesten gehouden, maar ook worden bijvoorbeeld vaak Koningsdagen en Bevrijdings-feesten in het Park gehouden.

Afbeelding: Zeskamp tijdens Koninginnedag, in de jaren ’80.

Aanpak van het Park
Sinds een paar jaar wordt het Park stukje bij beetje opgeknapt. Deze transformatie gaat in de komende jaren gestaag door. Na de herinrichting van de historische moestuin ter hoogte van Parousie is het aangrenzende grasland van De Overtuin verpacht aan een tuinder voor de teelt van biologische groenten en fruit. De inrichting van het terrein voor biologische tuinbouw zal naar verwachting plaatsvinden vanaf volgend jaar. Vroeger waren huis, park, moestuin en overtuin één geheel en vond er op een groot oppervlak productie plaats van groenten en fruit. De gewassen die het meeste werk vroegen – ‘fijne’ groenten – stonden in de moestuin.

 

Upload je foto






    Deze site wordt beschermd door reCAPTCHA. Bekijk het privacybeleid en de gebruikersvoorwaarden van Google.

    Ontvang lokale acties

    Op de hoogte blijven van de laatste lokale acties in Scherpenzeel? Schrijf je nu direct in en ontvang het direct in je mailbox.

    Lettertype formaat aanpassen
    Contrast